Sześć stacji zagranicznych Polskiej Akademii Nauk (PAN) wspólnie opracowało wystawę „Stojąc na ramionach gigantów. Polscy uczeni w Europie – dziedzictwo i współczesność” – wizualną i intelektualną podróż przez dziedzictwo polskiej nauki i jej żywe związki z wyzwaniami i priorytetami współczesnej Europy. Wystawa została zainaugurowana w Brukseli 23 czerwca 2025 r. i wkrótce wyruszy w podróż po wybranych stolicach europejskich.
Wystawa upamiętniająca ciągłość polskiej nauki w kontekście europejskim
Pomysł wystawy zrodził się z potrzeby wspólnego zaprezentowania dorobku polskich naukowców w kontekście europejskim, ze szczególnym uwzględnieniem historycznego dziedzictwa Polski i jej współczesnej obecności w europejskiej przestrzeni badawczej. Celem ekspozycji jest nie tylko prezentacja sylwetek wybitnych naukowców, ale także pokazanie ich współczesnych następców oraz powiązanie ich dorobku z priorytetami polityk badawczo-rozwojowych Unii Europejskiej, w tym programu Horyzont Europa.
Czerpiąc z metafory rozsławionej w średniowieczu – stania na ramionach gigantów – wystawa zaprasza nas do refleksji nad tym, jak dzisiejsze odkrycia zakotwiczone są w fundamentach położonych przez pionierskie postacie z przeszłości. To właśnie przez pryzmat historycznej i kulturowej ciągłości łączymy wczesne wizje Marii Skłodowskiej-Curie, Jana Czochralskiego czy Zofii Kielan-Jaworowskiej z przełomowymi pracami ich współczesnych następców.
Wystawa podzielona jest na kilka sekcji tematycznych, które ilustrują osiągnięcia polskich naukowców w wybranych obszarach badawczych, nawiązując jednocześnie do kluczowych priorytetów programu Horyzont Europa, tj:
- Medycyna i immunologia powiązana z Klastrem I – Zdrowie
- Kultura i historia powiązana z Klastrem II – Kultura, społeczeństwo i demokracja
- Fizyka i chemia powiązane z klastrem IV – Przemysł i technologie cyfrowe
- Nauki o klimacie i różnorodność biologiczna powiązane z klastrami V i VI
W ten sposób wystawa prezentuje kontynuację idei oraz wartości wcześniejszych badaczy poprzez rozwój nowych koncepcji badawczych przez współczesnych naukowców i / lub ośrodki badawcze. Ponadto prezentowane przykłady są osadzone w kontekście finansowania europejskiego, z przykładami naukowców, którzy uczestniczyli w grantach związanych z mobilnością, sieciach badawczych i projektach międzynarodowych wspieranych przez UE, w szczególności przez instrumenty MSCA, granty ERC i partnerstwa UE.
Struktura wystawy – międzypokoleniowe pary
Mając powyższe na uwadze, mamy zaszczyt zaprezentować polskie osobistości akademickie z przeszłości i czasów współczesnych, które zostały starannie wybrane, aby stać się bohaterami wystawy.
Postać historyczna
Współczesny badacz(ka)
Maria Skłodowska-Curie (1867–1934), pionierka w dziedzinie fizyki i chemii, była pierwszą kobietą, która otrzymała Nagrodę Nobla i jedyną osobą, która wygrała w dwóch dziedzinach (fizyka i chemia). Odkryła polon i rad, kładąc podwaliny pod nowoczesną radioterapię.
Prof. Paweł Olko – fizyk specjalizujący się w fizyce medycznej. Znacząco przyczynił się do rozwoju i wdrożenia terapii wiązką protonów w leczeniu nowotworów w Polsce, w szczególności poprzez kierowanie Centrum Cyklotronowym Bronowice.
Ludwik Hirszfeld (1884–1954) był znanym mikrobiologiem, który współodkrył grupy krwi i wprowadził czynnik Rh. Jego żona, Hanna Hirszfeld, była pediatrą i bakteriologiem. Razem wnieśli znaczący wkład w nauki medyczne i zdrowie publiczne.
Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej , im. Ludwika Hirszfelda PAN we Wrocławiu jest wiodącym ośrodkiem badań biomedycznych w Polsce. Prowadzi pionierskie prace nad terapią fagową, immunoterapią i ludzkim mikrobiomem.
Aleksander Brückner (1856–1939) był wybitnym polskim filologiem i historykiem literatury, znanym z szeroko zakrojonych badań nad językami słowiańskimi i kulturą polską. Jego prace położyły podwaliny pod współczesne studia slawistyczne.
Prof. Maciej Górny jest historykiem specjalizującym się w historii i historiografii Europy Środkowo-Wschodniej. Jest profesorem w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i autorem kilku wpływowych prac na temat historii intelektualnej regionu.
Jan Czochralski (1885–1953) był polskim chemikiem i metalurgiem, który opracował metodę Czochralskiego do hodowli monokryształów, fundamentalny proces w produkcji półprzewodników. Jego wynalazek ma kluczowe znaczenie dla produkcji nowoczesnej elektroniki.
Prof. Janusz Lewiński jest chemikiem, którego badania obejmują syntezę nowych materiałów i nanostruktur, przyczyniając się do postępu w nauce o materiałach. Opracował innowacyjne metody tworzenia materiałów perowskitowych, poprawiając ich właściwości fotowoltaiczne.
Leopold Infeld (1898–1968) był fizykiem teoretycznym, który współpracował z Albertem Einsteinem nad równaniami ruchu w ogólnej teorii względności. Przyczynił się również do rozwoju modelu Borna-Infelda w elektrodynamice.
Prof. Michał Oszmaniec jest fizykiem specjalizującym się w kwantowej teorii informacji. Kieruje Quantum Information Group w Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, koncentrując się na operacyjnych aspektach pomiarów i obliczeń kwantowych.
Zofia Kielan-Jaworowska (1925–2015) światowej sławy badaczka najwcześniejszych gatunków ssaków i dinozaurów, liderka polsko-mongolskich ekspedycji, które znacząco rozwinęły paleontologię.
Dr. Jarosław Wilczyński jest paleontologiem i stypendystą ERC prowadzącym badania nad czwartorzędowymi ssakami i prehistorią człowieka. Kieruje projektem MAMBA, badającym nagromadzenia kości mamutów w Europie Środkowej.
Dr. Nuria Selva jest biolożką i ekolożką zajmującą się bioróżnorodnością i funkcjonowaniem ekosystemów. Jest zaangażowana w międzynarodowy projekt badawczy finansowany w ramach programu UE Biodiversa+, badając wpływ zmian globalnych na gatunki oraz całe ekosysytemy.
Henryk Arctowski był geofizykiem i meteorologiem, który uczestniczył w Belgijskiej Wyprawie Antarktycznej, przyczyniając się do rozwoju badań polarnych. Antoni Dobrowolski (1872-1954) był geofizykiem i glacjologiem, który również wziął udział w wyprawie, stając się później pionierem polskich badań polarnych.
Prof. Monika Kusiak jest geolożką i geochemiczką specjalizującą się w badaniach polarnych. Kierowała wieloma wyprawami na Antarktydę i przyczyniła się do rewitalizacji Polskiej Stacji Antarktycznej im. Dobrowolskiego. Jest mineralożką, która odkryła krystaliczny ołów w antarktycznych ziarnach cyrkonu (jej talent i praca zostały docenione grantami MSCA czy zaproszeniem do NASA).
Podsumowanie
Podkreślając te międzypokoleniowe powiązania, wystawa podkreśla wartość dziedzictwa jako żywej siły w nauce. Przypomina nam, że postęp nie jest odrzuceniem przeszłości, ale rozmową z nią – taką, w której idee ewoluują, ale wartości trwają.
Tym sposobem Polska Akademia Nauk potwierdza swoją rolę nie tylko jako instytucji naukowej, ale także jako strażnika pamięci i budowniczego przyszłości, zapewniając, że doskonałość, mobilność i współpraca pozostają w centrum europejskiej agendy badawczej.
Premiera wystawy w Brukseli
Premiera wystawy miała miejsce podczas konferencji pod nazwą Transnational Science Cooperation: Fostering Collaborative Research in Europe and Poland, która była zorganizowana przez Narodową Agencję Wymiany Akademickiej – NAWA – w dniach 23 i 24 czerwca 2025 r. Konferencja zgromadziła około 100 naukowców, decydentów i liderów instytucjonalnych, którzy dyskutowali o zmieniającym się krajobrazie międzynarodowej współpracy naukowej. Gospodarzem wydarzenia było Biuro NCBR w Brukseli, gdzie dzięki niezwykłej gościnności NCBR wystawa będzie prezentowana do połowy lipca 2025 roku.
W dniu 30 czerwca 2025 r., na sam koniec polskiej prezydencji, wystawa została zaprezentowana na przyjęciu koktajlowym, które poprowadziła Magdalena Kula, polski attaché naukowy w rezydencji Stałego Przedstawicielstwa RP przy Unii Europejskiej. Wydarzenie zgromadziło attaché badawczych z innych krajów UE/EFTA, którzy pracują w Radzie UE w Grupie Roboczej ds. Gośćmi przyjęcia byli przedstawiciele Sekretariatu Generalnego Rady oraz Dyrekcji Generalnej ds. Badań Naukowych i Innowacji Komisji Europejskiej.
Podczas gdy inauguracja miała miejsce w Brukseli, wystawa rozpocznie europejskie tournée w drugiej połowie roku, z przystankami zaplanowanymi w szczególności w miastach, w których znajdują się zagraniczne stacje PAN – w tym w Berlinie, Kijowie, Paryżu, Rzymie i Wiedniu – wzmacniając w ten sposób swój ogólnoeuropejski zasięg i widoczność dyplomatyczną.
O projekcie
Inicjatorami wystawy byli Igor Kąkolewski (dyrektor CBH PAN w Berlinie) i dr Tomasz Poprawka (dyrektor PolSCA PAN w Brukseli), natomiast za koordynację projektu kuratorskiego odpowiadał Andrzej Hoja (CBH PAN, Berlin).
Wszystkie sześć stacji były zaangażowane w zbieranie materiałów do wystawy, tj.:
Berlin – Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie (CBH PAN)
Bruksela – Biuro Promocji Nauki „PolSCA” PAN w Brukseli
Kijów – Przedstawicielstwo PAN w Kijowie
Paryż – Stacja Naukowa PAN w Paryżu
Rzym – Stacja Naukowa PAN w Rzymie
Wiedeń – Stacja Naukowa PAN w Wiedniu
Całość projektu została zrealizowana dzięki współpracy zespołu badaczy, kuratorów, grafików i ekspertów z instytucji naukowych w Polsce i za granicą i została w pełni sfinansowana ze środków własnych PAN w ramach grantu dla CBH Berlin.
Jeszcze w tym roku wystawa zawita do kilku innych europejskich stolic.
