Jak zapewnić trwałość Living Labs po zakończeniu finansowania unijnego? Czy sztuczna inteligencja może rzeczywiście pomóc rolnikom w przechodzeniu na bardziej zrównoważone metody produkcji? I jak sprawić, by wyniki europejskich projektów badawczych znalazły szersze zastosowanie w praktyce? Na te pytania szukali odpowiedzi uczestnicy konferencji „From Soil to Systems: Living Labs and Artificial Intelligence for a Sustainable Future of Agriculture”, która odbyła się 13 października 2026 r. w Brukseli.
Wydarzenie zorganizowane przez Biuro PolSCA Polskiej Akademii Nauk w Brukseli, Komitet Nauk Agronomicznych PAN oraz Uniwersytet Florencki zgromadziło przedstawicieli Komisji Europejskiej, środowiska naukowego, organizacji rolniczych i sektora innowacji. Konferencja odbyła się w siedzibie Biura NCBR w Brukseli.
Punktem wyjścia do dyskusji była unijna misja „A Soil Deal for Europe” (Mission Soil), która wspiera rozwój badań i innowacji na rzecz poprawy stanu gleb. Uczestnicy przyjrzeli się dotychczasowym osiągnięciom misji, ale przede wszystkim zastanawiali się, co powinno wydarzyć się dalej: jak utrzymać rozwijane sieci współpracy, zapewnić ciągłość badań i wykorzystać potencjał nowych technologii w codziennej praktyce rolniczej.
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
Konferencję otworzyli Tomasz Poprawka, dyrektor Biura PolSCA, prof. Magdalena Frąc, przewodnicząca Komitetu Nauk Agronomicznych PAN, oraz Waldemar Dubaniowski, dyrektor Biura NCBR w Brukseli. Wystąpienie wprowadzające wygłosiła Aleksandra Ciszewska, reprezentująca biuro europosła Krzysztofa Hetmana.
Living Labs: od projektów badawczych do trwałych ekosystemów innowacji
Pierwsza sesja koncentrowała się na przyszłości Living Labs, czyli środowisk współpracy, w których naukowcy, rolnicy, przedsiębiorcy i inni interesariusze wspólnie opracowują oraz testują rozwiązania w rzeczywistych warunkach.
Cindy Schoumacher z Dyrekcji Generalnej ds. Badań Naukowych i Innowacji Komisji Europejskiej (DG RTD) przedstawiła dotychczasowe osiągnięcia Mission Soil oraz perspektywy jej rozwoju po zakończeniu obecnego programu Horyzont Europa. Jak wskazała, misja jest na dobrej drodze do osiągnięcia celu utworzenia ponad 100 Living Labs zajmujących się zdrowiem gleb w całej Europie. Rozwój tej sieci jest jednym z jej najbardziej widocznych osiągnięć.
Jednocześnie przed europejską polityką badawczą stoi kolejne wyzwanie: przejście od tworzenia wiedzy i eksperymentalnych rozwiązań do ich szerszego wdrażania. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera przyszły, dziesiąty program ramowy UE w zakresie badań i innowacji (FP10). Living Labs mogą nadal łączyć cele europejskiej polityki z potrzebami lokalnych społeczności, jednak wymaga to stabilniejszych modeli finansowania i zarządzania.
Korinna Varga, reprezentująca Agroecology Partnership oraz węgierski instytut ÖMKi, zwróciła uwagę na znaczenie współtworzenia innowacji z ich przyszłymi użytkownikami. Doświadczenia partnerstwa pokazują, że rozwiązania opracowywane wspólnie z rolnikami, w warunkach ich codziennej pracy, mają większe szanse na rzeczywiste zastosowanie. Living Labs nie powinny więc ograniczać się do pojedynczych eksperymentów czy warsztatów. Ich wartość wynika z długofalowej współpracy, wzajemnego zaufania i uwzględniania specyfiki danego regionu.
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
W panelu moderowanym przez prof. Magdalenę Frąc uczestniczyli również prof. Joana Falcão Salles z Uniwersytetu w Groningen oraz Gonçalo Amorim z Food4Sustainability i BGI.
Ważnym wątkiem dyskusji była konieczność prowadzenia wieloletnich obserwacji naukowych. Jak podkreślała prof. Falcão Salles, procesy zachodzące w glebie, takie jak odbudowa materii organicznej czy zmiany w obiegu składników odżywczych, wymagają czasu. Trwające kilka lat projekty nie zawsze pozwalają rzetelnie ocenić skuteczność nowych praktyk rolniczych. Z tego względu Living Labs powinny stopniowo stawać się trwałą infrastrukturą badawczą, umożliwiającą systematyczne monitorowanie stanu gleby i jej bioróżnorodności.
Z kolei Gonçalo Amorim przedstawił perspektywę przedsiębiorców i organizacji współpracujących bezpośrednio z gospodarstwami. Wskazał, że upowszechnianie innowacji wymaga nie tylko udowodnienia ich skuteczności, ale również przedstawienia rolnikom konkretnych korzyści ekonomicznych. Zwrócił też uwagę na potrzebę finansowania ryzyka związanego z eksperymentami oraz pozyskiwania kapitału długoterminowego, lepiej odpowiadającego specyfice sektora rolnego niż tradycyjne modele inwestycji w technologie.
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
W dyskusji wyraźnie wybrzmiał wspólny postulat: Living Labs nie mogą kończyć działalności wraz z ostatnim dniem projektu finansowanego ze środków unijnych. Ich dalszy rozwój wymaga zaangażowania instytucji badawczych, organizacji rolniczych, władz regionalnych i przedsiębiorstw, a także lepszego powiązania z krajowymi i regionalnymi systemami innowacji.
Living Labs w praktyce: doświadczenia europejskich projektów
Uzupełnieniem debaty były prezentacje trzech projektów pokazujących, jak współpraca nauki z rolnikami przekłada się na konkretne działania w gospodarstwach.
Shamina Imran Pathan z Uniwersytetu Florenckiego przedstawiła wyniki projektu LEGUMINOSE, w którym analizuje się korzyści płynące z uprawy współrzędnej zbóż i roślin strączkowych. Badania prowadzone z udziałem 189 gospodarstw pokazały, że odpowiednio dobrane kombinacje upraw mogą poprawiać produktywność, stabilność plonowania i jakość zbiorów. Szczególnie korzystne rezultaty odnotowano w warunkach ciepłego i suchego klimatu oraz przy ograniczonych nakładach produkcyjnych. Wyniki potwierdzają jednak również, że skuteczność takich rozwiązań zależy od lokalnych warunków glebowych, klimatycznych i sposobu zarządzania gospodarstwem.
Prof. Józef Chojnicki ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie zaprezentował projekt LivingSoiLL, skupiając się na działalności Living Lab w regionie grójeckim. W ramach inicjatywy prowadzone są eksperymenty w gospodarstwach sadowniczych, których celem jest wypracowanie praktyk poprawiających stan gleb w uprawach wieloletnich. Przykład Grójca pokazał, jak europejskie inicjatywy badawcze mogą odpowiadać na potrzeby konkretnego regionu i jego lokalnej specjalizacji rolniczej.
Z kolei Luís Martins z Food4Sustainability przedstawił projekt LILAS4SOILS, w którym pięć Living Labs działających w sześciu krajach testuje praktyki rolnictwa węglowego w różnych systemach produkcji. Projekt zakłada prowadzenie doświadczeń na 100 obiektach demonstracyjnych i ocenę 20 praktyk, łącząc badania nad zdrowiem gleby z bezpośrednim udziałem rolników.
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
Przedstawione przykłady pokazały różnorodność europejskich Living Labs, ale też wspólną cechę tych inicjatyw: ich powodzenie zależy od połączenia wiedzy naukowej z doświadczeniem osób pracujących na co dzień w gospodarstwach.
Sztuczna inteligencja w rolnictwie: technologia musi odpowiadać na rzeczywiste potrzeby
Druga część konferencji poświęcona była roli sztucznej inteligencji, danych i narzędzi cyfrowych w zarządzaniu agroekosystemami, ze szczególnym uwzględnieniem zdrowia gleb i dywersyfikacji upraw.
Francesco Iadecola z Dyrekcji Generalnej ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Komisji Europejskiej (DG AGRI) omówił unijne inicjatywy badawcze i innowacyjne wspierające cyfryzację rolnictwa. Podkreślił przy tym, że pomimo rosnącej dostępności technologii ich wykorzystanie w gospodarstwach nadal napotyka poważne bariery. Należą do nich przede wszystkim koszty inwestycji, ograniczony dostęp do wiedzy, niewystarczające wsparcie oraz obawy dotyczące własności i bezpieczeństwa danych.
Bruno Steinkraus, założyciel i dyrektor generalny firmy Soilytix GmbH, przedstawił możliwości wykorzystania danych satelitarnych, analiz laboratoryjnych i sztucznej inteligencji do monitorowania stanu gleb oraz wspierania decyzji dotyczących ich użytkowania. Zaproponowane przez niego podejście łączy obserwacje prowadzone na dużą skalę, pozwalające identyfikować obszary szczególnie narażone na degradację, ze szczegółowymi badaniami właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych gleby.
W swoim wystąpieniu szczególną uwagę poświęcił mikrobiomowi glebowemu. Podczas gdy zmiany zawartości węgla organicznego czy niektórych właściwości fizycznych gleby mogą być widoczne dopiero po wielu latach, aktywność mikroorganizmów pozwala wcześniej zaobserwować reakcję gleby na stosowane praktyki rolnicze. Steinkraus pokazał również, w jaki sposób sztuczna inteligencja może wykorzystywać porównywalne dane z różnych gospodarstw do opracowywania zaleceń dotyczących m.in. płodozmianu, nawożenia i sposobów uprawy. Podkreślił przy tym znaczenie Living Labs jako miejsc prowadzenia systematycznych pomiarów w rzeczywistych warunkach. Gromadzone w ten sposób dane mogą pomóc w tworzeniu coraz dokładniejszych modeli i dostosowywaniu rekomendacji do lokalnych warunków.
Praktyczny wymiar nowych technologii zaprezentował także Jacek Podlewski, prezes CGFP, przedstawiając system wspomagania decyzji oparty na sztucznej inteligencji i jego zastosowanie w działalności przedsiębiorstwa.
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
Podczas panelu moderowanego przez Shaminę Imran Pathan przedstawiciele nauki, instytucji europejskich i praktyki rolniczej zastanawiali się, czy rozwój zaawansowanych technologii rzeczywiście idzie w parze z zasadami agroekologii.
W dyskusji uczestniczyli Francesco Iadecola, Guillaume Provoost z belgijskiego Inagro oraz Jacopo Goracci z włoskiego gospodarstwa Tenuta di Paganico.
Paneliści zgodzili się, że cyfryzacja i agroekologia mogą się wzajemnie uzupełniać, ale nie dzieje się to automatycznie. Systemy cyfrowe projektowane z myślą o dużych, jednorodnych uprawach nie zawsze sprawdzają się w mniejszych gospodarstwach, w których stosuje się bardziej zróżnicowane systemy produkcji, agroleśnictwo czy wypas zwierząt.
Szczególnie interesująca była perspektywa rolników. Jacopo Goracci zwrócił uwagę, że technologia powinna uwzględniać złożoność gospodarstwa, a nie wymuszać uproszczenie jego funkcjonowania. Narzędzia cyfrowe mogą pomagać w planowaniu wypasu, monitorowaniu kondycji gleby czy zarządzaniu zasobami, ale ich użyteczność należy oceniać z punktu widzenia codziennej pracy, kosztów oraz rzeczywistych potrzeb użytkowników.
Ważnym tematem była również kwestia zaufania do sztucznej inteligencji. Rolnicy muszą wiedzieć, jak działają wykorzystywane przez nich systemy, kto ma dostęp do gromadzonych danych i na jakiej podstawie generowane są rekomendacje. Jak podkreślano, technologia powinna wspierać podejmowanie decyzji, a nie zastępować wiedzę i doświadczenie rolnika.
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
Nie istnieje jedno uniwersalne narzędzie AI, które sprawdzi się w każdym gospodarstwie. Różnice w typach gleb, warunkach klimatycznych, strukturze upraw i możliwościach finansowych sprawiają, że rozwiązania muszą być dostosowane do lokalnego kontekstu. Co więcej, ich skuteczność należy oceniać nie tylko przez pryzmat wzrostu wydajności, ale również wpływu na bioróżnorodność, zużycie zasobów i długoterminową kondycję agroekosystemu.
Co dalej z europejskimi innowacjami w rolnictwie?
Konferencja pokazała, że Europa dysponuje coraz większym zapleczem naukowym, siecią Living Labs oraz narzędziami cyfrowymi wspierającymi bardziej zrównoważone rolnictwo. Wyzwaniem pozostaje jednak zapewnienie, aby rozwiązania wypracowane w projektach badawczych były wykorzystywane na większą skalę i przynosiły trwałe korzyści rolnikom.
Dyskusje wskazały również na potrzebę lepszego powiązania badań naukowych z polityką rolną, finansowaniem innowacji i lokalnymi systemami doradztwa. W perspektywie kolejnego programu ramowego UE szczególnego znaczenia nabierają modele współpracy, które pozwolą zachować rezultaty obecnych inwestycji i rozwijać je po zakończeniu projektów.
Zarówno w przypadku Living Labs, jak i sztucznej inteligencji, najważniejszy wniosek z brukselskiego spotkania był podobny: o wartości innowacji nie decyduje samo jej opracowanie, lecz to, czy sprawdza się w rzeczywistych warunkach i czy rolnicy chcą oraz mogą z niej korzystać.
Konferencję zakończyła sesja networkingowa, która umożliwiła uczestnikom kontynuowanie rozmów i nawiązanie kontaktów pomiędzy przedstawicielami nauki, administracji publicznej, sektora rolnego i przedsiębiorstw.
Dziękujemy wszystkim prelegentom, panelistom i uczestnikom za udział oraz inspirujące dyskusje!
Fot. BXL Frame / Kinga Majewska
Tutaj można znaleźć PREZENTACJE
