W dniu 17 czerwca 2025 r. biura łącznikowe ds. badań i innowacji V4 w Brukseli wraz z Narodowym Centrum Nauki w Polsce zgromadziły kluczowe osoby z całej Europy, aby omówić, w jaki sposób nauki społeczne i humanistyczne (SSH) mogą kształtować sprawiedliwą oraz sprzyjającą włączeniu społecznemu zieloną transformację. Od decydentów politycznych UE po naukowców z regionów V4, uczestnicy zastanawiali się, w jaki sposób partnerstwa w ramach programu Horyzont Europa i kształtowanie polityki oparte na dowodach (evidence-based policy making) mogą sprawić, że nikt nie zostanie pominięty w transformacji klimatycznej Europy. Poniżej prezentujemy pełne podsumowanie wydarzenia oraz informacje, w jaki sposób nadchodzące Europejskie Partnerstwo na rzecz Transformacji Społecznej i Odporności planuje połączyć innowacje i wpływ społeczny.
Bieżąca edycja corocznej konferencji V4 R&I Liaison Offices, zatytułowana „Towards a Fair Green Transition: Harnessing Research & Innovation for Social Impact”, poświęcona była roli nauk społecznych i humanistycznych (SSH) w kierowaniu zieloną transformacją Europy. Wydarzenie odzwierciedlało ambicje przyszłego kandydata do Europejskiego Partnerstwa na rzecz Social Transformations and Resilience (STR) i zgromadziło urzędników UE, krajowych decydentów politycznych, naukowców zajmujących się naukami społecznymi i humanistycznymi oraz przedstawicieli dyplomacji naukowej z Europy Środkowej i Wschodniej oraz spoza niej.
Konferencja stanowiła integracyjną platformę do debaty na temat tego, w jaki sposób badania i innowacje oparte na SSH mogą wspierać sprawiedliwą, integracyjną i odporną transformację, której Europa potrzebuje w obliczu zmian klimatu i zakłóceń społecznych.
Sesja I: Framing the Green Future – Just Transition Starts with SSH
Sesja otwierająca konferencję skupiła się na wartości włączenia SSH w europejskie ramy badań i innowacji w celu zapewnienia, że zielona transformacja będzie sprzyjać włączeniu społecznemu oraz będzie sprawiedliwa.
Prelegenci: – Astrid Ladefoged (Komisja Europejska, DG R&I) – Jeanne Lenders (Komisja Europejska, DG Employment) – Clément Evroux (European Parliamentary Research Service) – Gabi Lombardo (European Alliance for SSH – EASSH)
Moderatorka: Maria Andrzejewska (UNEP/GRID, Warszawa)
Najważniejsze uwagi:
Europa przyspiesza swoją zieloną transformację, ale coraz bardziej oczywiste jest, że same innowacje technologiczne są niewystarczające. Zielona transformacja jest procesem głęboko społecznym. Stawką jest nie tylko restrukturyzacja systemów energetycznych i gospodarek, ale także transformacja społeczeństw w sposób sprawiedliwy, inkluzywny i demokratyczny. Astrid Ladefoged przytoczyła dane, według których mniej niż 50% obywateli UE uważa, że społeczeństwo jest sprawiedliwe, dlatego istnieje ogromna potrzeba zajęcia się tą kwestią. Ponadto, jak wskazała Jeanne Lenders, musimy myśleć szerzej o zmianach na rynku pracy wraz z nadejściem zielonej transformacji, ponieważ tak zwane zielone miejsca pracy to nie tylko te związane z transportem i produkcją energii. Z drugiej strony, UE nie może zapominać o potrzebie innowacji, która może być napędzana na większą skalę przez innowacje finansowane przez sektor prywatny – jak wspomniał Clement Evroux. Głównym tematem panelu pozostała jednak kluczowa rola nauk społecznych i humanistycznych (SSH) – tych dyscyplin, które zapewniają wgląd w ludzkie zachowania, kulturę, instytucje i systemy społeczne – w promowaniu sprawiedliwej i zrównoważonej transformacji. Nauki społeczne i humanistyczne są niezbędne do kształtowania integracyjnych, partycypacyjnych i odpornych ram politycznych, szczególnie w świetle istniejącego rozdźwięku między ambicjami politycznymi a percepcją społeczną. W związku z tym ważne jest, aby nadchodzący Program Ramowy (10PR) wyraźnie uwzględniał nauki społeczne i humanistyczne (SSH) jako podstawowy komponent, zapewniając tym dyscyplinom istotną, strategiczną rolę w kształtowaniu polityk sprzyjających sprawiedliwej, inkluzywnej i społecznie ugruntowanej zielonej transformacji.
Wreszcie, paneliści wspomnieli również o nadchodzącym Europejskim Partnerstwie na rzecz Transformacji Społecznej i Odporności (STR), które ma zostać uruchomione w ramach planu strategicznego Horyzont Europa 2025-2027, którego celem jest sprostanie tym wyzwaniom i zaoferowanie praktycznych rozwiązań.
Więcej informacji
Raport EASSH: R&I for Fair Green Transition
Inne raporty EASSH: here
Raport European Environmental Agency (EEA): Social fairness in preparing for climate change: how just resilience can benefit communities across Europe
Podsumowania tematyczne przygotowane przez EEA: Delivering justice in sustainability transitions oraz Towards ‘just resilience’: leaving no one behind when adapting to climate change
Sesja II: Understanding the Complexity of the Green Transition – Empowering the Change
Naukowcy z krajów V4 przedstawili empiryczne spostrzeżenia na temat postaw społeczeństwa wobec zmian klimatu i społecznych wymiarów transformacji.
Prelegenci: – dr Michał Kotnarowski (Instytut Filozofii i Socjologii PAN) – prof. Bohuslav Binka (Uniwersytet Masaryka, Czechy) – prof. Júraj Buzalka (Uniwersytet Komeńskiego, Słowacja) – dr Barbara Hegyi (Uniwersytet Eötvös Loránd, Węgry)
Moderatorka: Maria Andrzejewska (UNEP/GRID, Warszawa)
Kluczowe punkty: Wszyscy prezentujący odnieśli się do sposobów, w jakie SSH może badać postawy społeczeństwa wobec zielonej transformacji, na przykład zwracając uwagę na jej wpływ na obszarach wiejskich (Juraj Buzalka) lub na wysiłki na rzecz rzeczywistego włączenia zagadnień zrównoważonego rozwoju w programy edukacyjne dla przyszłych przedsiębiorców (Barbara Hegyi). Michał Kotnarowski zwrócił uwagę, że istnieje społeczne poparcie dla działań na rzecz klimatu, ale oczekiwania dotyczące sprawiedliwego podziału kosztów są duże. Ważnym aspektem działań na rzecz klimatu są również ludzkie wartości i emocje, oraz to, jak zmienia się nastawienie do kwestii ekologicznych w społeczeństwach (Bohuslav Binka).
Dyskusja, która nastąpiła po prezentacjach, podkreśliła, że narracje UE muszą być dostosowane do wartości obywateli, takich jak bezpieczeństwo i tożsamość, ponieważ ich opór wobec zmian często wynika z marginalizacji społecznej i braku integracyjnego przekazu.
Prezentacje
Michał Kotnarowski – Institute of Philosophy and Sociology of the Polish Academy of Sciences in Warsaw, Poland
Bohuslav Binka – Masaryk University in Brno, Czech Republic
Juraj Buzalka – Comenius University in Bratislava, Slovakia
Barbara Hegyi – Eötvös Loránd University in Budapest, Hungary
Sesja III: Aligning Strategies – Translating EU Policies into National Actions through HE Partnerships
Podczas tego panelu omówiono, w jaki sposób partnerstwa w ramach programu Horyzont Europa mogą pomóc w dostosowaniu strategii krajowych i unijnych, ze szczególnym uwzględnieniem zarządzania sprzyjającego włączeniu społecznemu i strategicznej koordynacji w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Przemówienie otwierające: Barbara Świątkowska (Narodowe Centrum Nauki, które będzie koordynować partnerstwo Social Transitions and Resilience)
Paneliści: – Táňa Hálová Perglová (Agencja Technologiczna Republiki Czeskiej – TACR, Czechy) – Borbála Schenk (Krajowe Biuro Badań, Rozwoju i Innowacji – NRDIO, Węgry) – Julia Rosend (Ministerstwo Edukacji i Badań, Estonia) – Jürgen Kroseberg (Federalne Ministerstwo Badań i Edukacji, Niemcy)
Moderatorka: Maria Śmietanka (Narodowe Centrum Badań i Rozwoju – NCBR, Polska)
Kluczowe punkty: Barbara Świątkowska z Narodowego Centrum Nauki w Polsce przedstawiła Partnerstwo Social Transitions and Resilience, koordynowane przez NCN, jako pionierską inicjatywę skupiającą się na sprawiedliwości, odporności i inkluzywności. Kluczowe obszary STR obejmują ochronę socjalną, przyszłość pracy, edukację i umiejętności oraz sprawiedliwą transformację w kierunku neutralności klimatycznej. Planuje się, że STR przeprowadzi sześć konkursów w latach 2027-2034, promując współpracę między krajami, otwartą naukę i dostosowanie do polityki.
Dyskusja panelowa na temat przełożenia polityk UE na poziomy krajowe obejmowała przykłady z Niemiec, Estonii, Węgier i Czech, gdzie odpowiednie działania mające na celu dostosowanie polityki różniły się od siebie, odzwierciedlając warunki specyficzne dla danego kraju – z wysoce zdecentralizowanymi w Niemczech i stosunkowo skonsolidowanymi w Estonii i na Węgrzech. Paneliści zgodzili się, że krajowe mechanizmy koordynacji mają kluczowe znaczenie dla sukcesu partnerstw europejskich. Przedstawiciele Czech i Węgier podzielili się swoimi doświadczeniami w zakresie zachęcania naukowców z obu krajów do angażowania się w projekty partnerskie w Horyzoncie Europa. W ten sposób kraje Europy Środkowo-Wschodniej mogą prowadzić do tworzenia adaptowalnych modeli, które usprawniają wdrażanie polityk UE.
Więcej informacji
Social Transformations and Resilience – Foresight Platform – platforma połączy interesariuszy i pomoże przygotować przyszłe partnerstwo STR poprzez proces foresightu w celu opracowania Strategicznego Programu Badań i Innowacji (SRIA), który będzie kierował działaniami partnerstwa.
STR partnership candidate – strona internetowa zawiera informacje na temat przyszłego partnerstwa STR, jego celów i obszarów oddziaływania, oczekiwanych partnerów, a także harmonogramu procesu przygotowawczego.
STR presentation by Barbara Świątkowska – Narodowe Centrum Nauki, Polska.
Sesja IV: Bridging Science, Policy, and Practice – Participatory Dialogue
Sesja, której gospodarzem było Wspólne Centrum Badawcze Komisji Europejskiej (JRC), obejmowała prezentację kluczowych wniosków z projektu TSI dotyczącego kształtowania polityki opartej na dowodach oraz ćwiczenia partycypacyjne dotyczące zielonej i sprawiedliwej transformacji.
Prelegenci: – Elias Kock (JRC-Bruksela) – Ventseslav Kozarev (JRC-Ispra, Włochy)
Najważniejsze uwagi: Elias Kock przedstawił wnioski z niedawno zakończonego Instrumentu Wsparcia Technicznego w zakresie budowania zdolności do kształtowania polityki opartej na informacjach. Na podstawie doświadczeń JRC można stwierdzić, że skuteczne kształtowanie polityki w oparciu o dowody (EIPM) wymaga skoordynowanych wielopoziomowych interwencji oraz ustanowienia wspólnego języka i zaufania między społecznościami.
Raport opublikowany po projekcie EIPM
Druga część sesji odbyła się w formacie world-café, gdzie uczestnicy zostali podzieleni na 4 grupy, które z kolei próbowały podzielić się swoimi pomysłami na cztery następujące pytania:
W jaki sposób obecna polityka zielonej transformacji jest sprawiedliwa i sprzyja włączeniu społecznemu?
Podczas sesji uczestnicy ocenili, na ile sprawiedliwe i społecznie inkluzywne są obecne polityki zielonej transformacji – opierając się założeniach analizy SWOT w celu zastanowienia się nad mocnymi i słabymi stronami, szansami i zagrożeniami.
Wśród mocnych stron wskazali na istniejące narzędzia, takie jak Fundusz Sprawiedliwej Transformacji, Społeczny Fundusz Klimatyczny i różne zachęty, które mają na celu wspieranie wrażliwych grup i regionów. Wysiłki takie jak edukacja, żywe laboratoria i warsztaty partycypacyjne były postrzegane jako przydatne czynniki umożliwiające zmianę zachowań.
Odnotowano jednak kilka słabych punktów. Kluczowym z nich był brak jasnej, wspólnej definicji tego, co „sprawiedliwy” i „sprzyjający włączeniu społecznemu” oznaczają w praktyce. Uczestnicy zwracali uwagę na fragmentaryczne wdrażanie na poziomie unijnym i krajowym, niejasne lub zbyt szerokie zachęty oraz lukę komunikacyjną, która sprawia, że wielu obywateli nie czuje się związanymi z celami transformacji.
Jednocześnie wskazano możliwości – zdecydowanie wezwano do silniejszego osadzenia nauk społecznych i humanistycznych w procesie kształtowania polityki, dostosowania komunikacji do wartości publicznych i wspierania zaufania poprzez sensowne zaangażowanie społeczne. Nadchodzące Partnerstwo STR było postrzegane jako obiecujące ramy dla integracyjnego podejścia opartego na dowodach.
Jako zagrożenia wymieniano: nierówności społeczne, marginalizację i zmęczenie polityką, które mogą podważyć zaufanie. Uczestnicy podkreślali, że inkluzywność musi być czymś więcej niż retoryką – musi kształtować zarówno proces, jak i praktykę.
W jaki sposób nauki społeczne i humanistyczne mogą przyczynić się do pokonywania barier w zielonej transformacji?
Mocne strony nauk społecznych i humanistycznych (SSH) w pokonywaniu barier związanych z zieloną transformacją polegają na ich zdolności do dostarczania interdyscyplinarnych spostrzeżeń i wielu perspektyw na złożone kwestie społeczne. Nauki społeczne i humanistyczne wnoszą swój wkład poprzez wyjaśnianie sposobu funkcjonowania społeczeństwa, identyfikowanie wzorców zachowań i oferowanie systemowych podejść do złożonych wyzwań. Dziedziny te mogą również napędzać innowacje, zwłaszcza w kontekście cyfrowym, i są niezbędne w dostarczaniu decydentom faktów opartych na dowodach w celu kształtowania bardziej integracyjnych i społecznie dostosowanych zielonych polityk.
Słabe punkty utrudniają jednak pełne wykorzystanie potencjału SSH. Są one często postrzegane jako nieistotne w projektach z zakresu poszerzania i nauk o życiu i są zbyt późno angażowane w rozwój technologiczny. Brakuje również namacalnych rezultatów często postrzeganych w wynikach SSH, a oceny badań często wykluczają lub nie doceniają wskaźników SSH. Dodatkowo, społeczne oderwanie od natury, częściowo spowodowane urbanizacją, osłabia kontekstualne ugruntowanie wkładu SSH w dyskursie środowiskowym.
Istnieje wiele możliwości skuteczniejszego wykorzystania SSH. Stosowane badania nad SSH mogą pomóc ludziom zrozumieć i zaakceptować zmiany, wspierać nowe zachowania oraz edukować dorosłych i obywateli, wzmacniając spójność społeczną. Angażując się w dialog ze społecznościami i opracowując dostępne narzędzia, SSH może wspierać ludzi w poruszaniu się i akceptowaniu złożoności środowiska.
Zagrożenia pozostają jednak widoczne. Zmniejszone finansowanie i brak szacunku dla dyscyplin SSH zagrażają ich integracji. Populizm, dezinformacja ekologiczna i powszechny brak zaufania do nauki podważają wiarygodność SSH. Co więcej, cykle polityczne często nadają priorytet krótkoterminowym wynikom, utrudniając długoterminowe strategie oparte na SSH. Ryzyko to może zmarginalizować rolę SSH w tworzeniu sprawiedliwych społecznie i demokratycznych ścieżek w kierunku zrównoważonego rozwoju.
W jaki sposób badania i innowacje doprowadziły do zmian społecznych w ramach zielonej transformacji?
Mocne strony badań i innowacji w napędzaniu zmian społecznych w zielonej transformacji polegają na ich zdolności do budowania zaufania poprzez dobrze komunikowane wyniki, kształtowania polityki i zwiększania dostępności zrównoważonych praktyk, takich jak zielony transport. Badania i innowacje przyczyniają się również do przystępności cenowej, która ma zasadnicze znaczenie dla społecznej akceptacji przemian. Dzięki dostosowanym narzędziom wykorzystywanym w różnych środowiskach, innowacje mogą dostosowywać się do lokalnych potrzeb, jednocześnie wzmacniając edukację i kształtując interdyscyplinarne pętle sprzężenia zwrotnego między nauką, polityką i społeczeństwem.
Mimo to nadal istnieją słabe punkty, w szczególności brak komunikacji między naukowcami, decydentami i społeczeństwem. W wielu przypadkach badania i innowacje są nadal w dużym stopniu zależne od polityki i struktur finansowania, co ogranicza ich elastyczność i zdolność reagowania. Zależność ta może tłumić innowacje i utrudniać szybką adaptację do zmieniających się potrzeb społecznych, spowalniając tempo zmian.
Istnieje kilka możliwości zwiększenia roli badań naukowych i innowacji w transformacji społecznej. Obejmują one promowanie komunikacji naukowej, wspieranie edukacji i zachęcanie obywateli do zmiany stylu życia. Narzędzia, które łączą podmioty na różnych poziomach – polityki, praktyki i badań – mogą pomóc wypełnić luki w wiedzy i stymulować zmianę zachowań. Badania i innowacje mogą również pozytywnie wpływać na gospodarkę poprzez wspieranie nowych ekologicznych gałęzi przemysłu i innowacji, które przynoszą korzyści zarówno społeczeństwu, jak i planecie.
Kluczowe zagrożenia pozostają jednak aktualne. Polaryzacja społeczna i polityczna, populizm i różnice regionalne między krajami mogą blokować lub zakłócać absorpcję rozwiązań opartych na nauce. Gdy badania naukowe i innowacje stają się upolitycznione lub gdy korzyści z nich płynące są nierównomiernie rozłożone, istnieje ryzyko, że będą one postrzegane jako elitarne lub nieistotne, co może podważyć zaufanie publiczne i zahamować postępy w zielonej transformacji.
Jak wygląda znaczące zaangażowanie obywateli w zieloną transformację?
Mocne strony znaczącego zaangażowania obywateli w zieloną transformację obejmują podejście oparte na wiedzy, które wzmacnia pozycję jednostek poprzez świadome uczestnictwo. Gdy obywatele rozumieją istotne kwestie – takie jak zmiany klimatu, transformacja energetyczna czy gospodarka o obiegu zamkniętym – istnieje większe prawdopodobieństwo, że będą wnosić rzeczywisty wkład i działać w sposób odpowiedzialny. Buduje to społeczną zdolność do podejmowania zrównoważonych działań i pomaga zakotwiczyć długoterminowe zmiany środowiskowe w wartościach społeczności.
Wciąż jednak istnieją słabe punkty. Zaangażowanie jest często procesem czasochłonnym, wymagającym powtarzających się interakcji, krzywych uczenia się i koordynacji instytucjonalnej. Może to prowadzić do zmęczenia konsultacjami, zwłaszcza gdy obywatele czują, że ich wkład nie prowadzi do widocznych zmian. Zbyt długie lub źle zorganizowane procesy zaangażowania mogą prowadzić do erozji zaufania i zmniejszenia chęci uczestnictwa w przyszłości.
Istnieją znaczne możliwości zwiększenia wartościowego zaangażowania. Podkreślanie, że nawet małe działania mają znaczenie, może motywować ludzi, którzy czują się bezsilni. Rozszerzanie narzędzi do trwałego zaangażowania – takich jak platformy cyfrowe lub metody partycypacyjne – może sprzyjać długoterminowemu uczestnictwu. Inicjatywy edukacyjne i zmiany kulturowe w kierunku aktywnego obywatelstwa również odgrywają istotną rolę, podobnie jak wykazywanie bezpośrednich korzyści lokalnych, takich jak poprawa jakości życia lub oszczędność energii.
Niemniej jednak zagrożenia dla skutecznego zaangażowania obejmują złożoność zielonych technologii, które mogą być trudne do zrozumienia, a tym samym alienujące. Brak stabilnych zasad lub niespójność polityki podważa zaufanie. Ponadto radykalne narracje mogą zastraszać lub wykluczać mniej głośnych uczestników, podczas gdy dezinformacja może wprowadzać obywateli w błąd i zmniejszać poparcie dla zielonej polityki.
Wnioski i rekomendacje
Badania w zakresie SSH powinny stać obok innowacji technologicznych w ramach transformacji, a zielone narracje muszą wykraczać poza skupienie się na kwestiach technologicznych, ale także koncentrować się na obywatelach i być zorientowane na wspólne wartości. Partnerstwa europejskie w ramach programu Horyzont Europa służą jako punkt wyjścia dla wielu badaczy i pomagają budować długoterminową, ponadgraniczną współpracę badawczą. Nowe partnerstwo Social Transitions and Resilience zaangażuje naukowców zajmujących się przemianami społecznymi w budowanie odporności, zapewnianie sprawiedliwości i inkluzywności oraz wspieranie spójności społecznej w świetle zmian klimatycznych, środowiskowych, technologicznych i demograficznych.
