Jak budować europejski ekosystem danych badawczych, który będzie jednocześnie bezpieczny, odporny, interoperacyjny i suwerenny? To pytanie było punktem wyjścia do dyskusji „Research Data in Europe: Security, Sovereignty and Resilience”, która odbyła się 2 czerwca 2026 r. w Stałym Przedstawicielstwie Rzeczypospolitej Polskiej przy Unii Europejskiej w Brukseli. Wydarzenie zostało zorganizowane wspólnie przez Stałe Przedstawicielstwo RP przy UE, Narodowe Centrum Nauki oraz Biuro Promocji Nauki PolSCA PAN w Brukseli
Spotkanie odbyło się w szczególnie ważnym momencie dla Europy. Jak podkreślano w wystąpieniach otwierających, dane badawcze stają się dziś strategicznym zasobem nie tylko dla rozwoju nauki, lecz także dla konkurencyjności Europy, jej suwerenności technologicznej oraz zdolności do reagowania na najważniejsze wyzwania społeczne i gospodarcze. W kontekście trwających dyskusji nad przyszłością kolejnego Programu Ramowego (FP10), rola danych badawczych, infrastruktury cyfrowej, otwartej nauki oraz gotowości do rozwoju sztucznej inteligencji nabiera coraz większego znaczenia. W wydarzeniu uczestniczyło około 50 przedstawicieli europejskiego ekosystemu badań i innowacji.
Dane badawcze w centrum europejskich ambicji strategicznych
Pierwsza część spotkania poświęcona była politycznemu kontekstowi bezpieczeństwa i suwerenności danych badawczych w Europie. Michael Arentoft (Komisja Europejska, DG RTD), Lidia Borrell-Damian (Science Europe) oraz prof. Daniel Wójcik (European Brain Council i Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN) zwrócili uwagę na rosnące znaczenie danych badawczych dla współpracy naukowej, innowacji oraz procesów kształtowania polityk publicznych opartych na wiedzy. Dyskusja pokazała, że europejski krajobraz danych badawczych pozostaje rozproszony, a pełne wykorzystanie potencjału danych wymaga silniejszej koordynacji, zaufanych infrastruktur oraz długofalowych inwestycji.
Jednym z najważniejszych wątków wydarzenia było szerokie rozumienie bezpieczeństwa danych. Uczestnicy zgodzili się, że nie ogranicza się ono wyłącznie do kwestii technicznych czy cyberbezpieczeństwa. Obejmuje również odpowiednie ramy prawne i etyczne, odpowiedzialne zarządzanie danymi, długoterminową ochronę kluczowych zasobów oraz budowanie zaufania na każdym etapie cyklu życia danych – od ich pozyskiwania i zarządzania, po udostępnianie i ponowne wykorzystanie.
Budowanie zaufanego i odpornego ekosystemu danych badawczych
Druga część spotkania miała formę dyskusji panelowej moderowanej przez Klausa Tochtermanna, przewodniczącego EOSC Association. Przedstawiciele holenderskiego SURF (Ron Augustus), fińskiego CSC – IT Center for Science (Irina Kupiainen), European Molecular Biology Laboratory – EMBL (Plamena Markova) oraz Instytutu Oceanologii PAN (Sławomir Sagan) rozmawiali o tym, jak wzmacniać odporność europejskiego systemu badań, zachowując jednocześnie otwartość i międzynarodowy charakter współpracy naukowej. Wśród kluczowych zagadnień znalazły się interoperacyjność, trwałość infrastruktury cyfrowej, rozwój kompetencji związanych z zarządzaniem danymi oraz budowanie zaufanych partnerstw w ramach Europejskiej Przestrzeni Badawczej.
Szczególną uwagę poświęcono Europejskiej Chmurze Otwartej Nauki (EOSC). Uczestnicy podkreślali, że EOSC pokazuje, iż otwartość danych i ich bezpieczeństwo nie muszą się wzajemnie wykluczać. Integrując rozproszone zasoby danych badawczych oraz promując wspólne standardy, EOSC wspiera budowę europejskiego środowiska opartego na zaufaniu, odpowiedzialności, interoperacyjności i wysokiej jakości zarządzania danymi. Jak wielokrotnie podkreślano podczas debaty, suwerenność danych nie oznacza izolacji, lecz zdolność do współpracy na europejskich zasadach przy zachowaniu kontroli nad kluczowymi zasobami i infrastrukturami.
Dyskusję podsumowało wspólne przekonanie, że dane badawcze przestały być jedynie elementem wspierającym realizację projektów naukowych. Coraz częściej stają się czynnikiem decydującym o ich jakości, skuteczności i długofalowym wpływie. Budowa bezpiecznego, zaufanego i odpornego europejskiego ekosystemu danych badawczych będzie wymagała dalszej współpracy między decydentami, instytucjami finansującymi badania, infrastrukturami badawczymi oraz środowiskiem naukowym.
Polska w europejskim ekosystemie danych badawczych
Wydarzenie było również okazją do podkreślenia rosnącego zaangażowania Polski w rozwój Europejskiej Chmury Otwartej Nauki (EOSC) oraz szerszego europejskiego ekosystemu danych badawczych. Dzięki działalności Narodowego Centrum Nauki, polskich instytucji naukowych oraz społeczności badawczych, polska nauka jest coraz silniej powiązana z europejskimi inicjatywami wspierającymi otwartą naukę, zasady FAIR, interoperacyjność infrastruktury oraz odpowiedzialne zarządzanie danymi.
NCN, aktywnie uczestnicząc w inicjatywach i debatach związanych z EOSC, przyczynia się do wzmacniania obecności polskich naukowców w Europejskiej Przestrzeni Badawczej oraz do tworzenia warunków umożliwiających bezpieczne udostępnianie, odnajdywanie i ponowne wykorzystywanie danych badawczych w europejskim wymiarze. NCN jest koordynatorem krajowego węzła EOSC-PL , który uczestniczy w Federacji EOSC od jej powstania w 2015 roku. Polski węzeł rozwijają wspólnie z NCN: Cyfronet AGH, Politechnika Gdańska, ICM Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytut Oceanologii PAN.
Zaangażowanie polskiego środowiska naukowego znajduje odzwierciedlenie nie tylko w działalności instytucjonalnej, lecz także w codziennej pracy badaczy uczestniczących w europejskich projektach, infrastrukturach badawczych i międzynarodowych sieciach współpracy. Podczas wydarzenia przedstawiciele Polskiej Akademii Nauk pokazali ten wymiar na przykładzie dwóch obszarów badawczych.
Prof. Daniel Wójcik z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN zwrócił uwagę na rosnące znaczenie interoperacyjnych ekosystemów danych badawczych dla neuronauki i badań nad mózgiem. Na przykładzie inicjatywy EBRAINS: europejskiej infrastruktury cyfrowej rozwijanej początkowo w ramach projektu Human Brain Project, a obecnie wspierającej szeroką społeczność badaczy neuronauki w Europie, pokazał, jak istotny staje się federacyjny dostęp do dużych zbiorów danych, zaawansowanych zasobów obliczeniowych oraz interoperacyjnych usług badawczych.
Kliknij w link aby pobrać PREZENTACJĘ
Prof. Sławomir Sagan, dyrektor Instytutu Oceanologii PAN przedstawił perspektywę nauk o morzu i środowisku, w których długoterminowe dane obserwacyjne stanowią jeden z najcenniejszych zasobów naukowych. Obserwatoria oceaniczne oraz morskie infrastruktury badawcze generują ogromne ilości danych, które muszą być odpowiednio gromadzone, opracowywane, archiwizowane i udostępniane ponad granicami państw, aby mogły skutecznie wspierać badania naukowe oraz procesy decyzyjne.
Przykłady te pokazują, że polscy naukowcy aktywnie współtworzą europejską przestrzeń badawczą poprzez udział w społecznościach naukowych i infrastrukturach opartych na zasadach EOSC, przyczyniając się do dalszej integracji polskiej nauki z Europejską Przestrzenią Badawczą.
